احوال پارسىنويسان عهد سخن خواهد رفت . مآثر الامرا كتاب بسيار پرارزش و مشروحيست از عهد گوركانيان هند كه شرح حال 730 تن از پادشاهان و وزيران و اميران و سپاهيان و رجال بزرگ دولتى آن دوران در آن آمده . مؤلف آن مير عبد الرزاق خوافى ملقب بصمصام الدوله و شهنواز خان ( كشته در 1171 ه ) از سال 1150 تا پايان عمر سرگرم تأليف اين كتاب بزرگ بود و آن از 1888 تا 1891 ميلادى در كلكته بطبع رسيد . تذكره‌هاى فارسى دورهء مورد مطالعهء ما از مهمترين دوره‌هاى تذكره‌نويسى بدنبال نهضت آخرهاى دورهء تيموريان درين راهست . شور و شوقى كه درين دوره در ايران و سپس در هند در تأليف تذكره‌هاى شاعران وجود داشت ، در دورهء بعد از آن با نيرويى بسيار ادامه يافت و كتابهاى متعدد كوچك و بزرگ درين راه بزينت تصنيف و تأليف آراسته شد . گذشته از محيط مساعدى كه تشويق و ترغيب امرا و پادشاهان براى ايجاد چنين كتابهايى بوجود آورده بود ، رواج شعر به خودى خود هم انگيزه‌يى خاص درين امر بود . شعر فارسى درين عهد ، بدنبالهء نهضت دورهء تيمورى و بعلت‌هاى ديگرى كه پيش ازين در همين جلد آنها را شناخته‌ايد ، نه تنها در دربارها و دستگاههاى امارت نشانهء فضل و سرمايهء تقرب بمركزهاى قدرت بود ، بلكه بذات خويش يكى از مظاهر كمال انسانى و مايهء برترى شاعر بر ديگر مردمان ، حتى بر اهل علم بوده است و به همين سبب هركس اندك مايه‌يى از ذوق داشت سعى مىكرد آن را دست موزهء تفاخر سازد و بر اهل زمان عرضه كند . به همين علت بود كه در هر طبقه و هردسته از طبقات اجتماعى آن زمان بنام عدهء كثيرى از شاعران بازمىخوريم و حتى كمتر فيلسوف و عالم و پزشك و رياضىدانى را درين دوره مىيابيم كه كار اصلى خود را ، ولو در زمانهايى كوتاه ، از دست فرو ننهاده و سمند طبع را در ميدان نظم بجولان در